DHIMBJA E ATIJ KALI nga PIRRO LOLI

Pirro Loli

  DHIMBJA E ATIJ KALI 

     -ese-

 1. Gjurmët e mittit 

   Sendi dhe lënda, që siguron ekzistencën e çdo qenieje, e ngurtëson krijimtarinë artistike. Njëri është trupor, tjetri qiellor. Ashpërsia e botës së sendit  e rrethon njeriun dhe duket sikur bota përbëhet prej guri, e duket sikur askush nuk i shpëton shikimit të Meduzës, që, siç dihet nga miti, nëse e shikoje sy më sy, të kthente në gur. Po ja, befas, në shtjellje të këtij miti, nga më interesantët e mitologjisë,  vjen Perseu dhe e zgjidh situatën duke i prerë kokën Meduzës. Me këtë akt heroik, siç do të shohim më poshtë, do të ndriçohet e zgjidhet një nga thelbet bazale të krijimtarisë artistike, raporti i poetit me objektin e artit. Zgjidhja na qenka te shmangja dinake ndaj përballjes së rrezikut të morsës së ngurtësimit (lexo realizmit). Në  esencë është një përballje e vrazhdësisë së tokës me kaltërsinë e qiellit. Ndoshta midis prozoizmit dhe poezisë. Përvojat e lashta dhe të reja të krijimtarisë tregojnë se kjo shmangie nga sendi (lënda) ka ndodhur që në kryeveprat e lashta, te Homeri a Gilgameshi. Miti i Perseut, argumenton këtë dukuri. (Përballja vazhdon, pa përcaktuar asnjë fitues me nokaud). Ovidi dhe Lukreci, Dante Aligheri, Montale dhe Kundera, Italo Kalvino etj., etj., për të mos përmendur dhjetëra poetë të shquar të botës nobeliste, që kanë dëshmuar me kryeveprat e tyre poetike  dhe, me mendimet e urta, kanë mbarsur në çdo kohë mendimin teoriko-estetik të  poezisë moderne.

       Vjen Perseu, thashë, dhe vret Meduzën. Po si? Përbindëshi ishte shumë herë më i fortë, pse nuk u kthye Perseu në gur? Përgjigja e këtyre pyetjeve do jetë e tëra kjo sprovë, që, në thelb, njëkohësisht ka përbërë esencën e artit në shekuj të tërë si objekt pasqyrimi dhe si metodë. Do mundohem të mos e prek bukurinë e mitit, duke shtjelluar kuptimin e thelbit të artit modern. Perseu ia preu kokën Meduzës duke mos e parë direkt në fytyrë, në sy, por në pasqyrimin e saj në pasqyrën e përkrenares së bronztë që reflektonte përbindëshin. Ai goditi ajrin, erën. Ai e shmangu shikimin e Meduzës duke i shpëtuar morsës së gurëzimit të sigurt. Morsa e gurëzimit është një nga kurthet ku kanë rënë e bien mijëra e mijëra poetë. Është cigma e biografive, ngjarjeve reale dhe kujtimeve. Të gjithë poetët në rininë e tyre nisen nga faktet e jetës. Ata pretendojnë të vënë vulën në kohën dhe në bashkëkohësinë e tyre. Sendi ose fakti përbën lëndën e parë të krijimtarisë. Kështu, pa kuptuar bien  në kushtet e lëndës që në shumicën e rasteve,  i mbërthen pothuajse tërë jetën krijuese

2 .Imazhi dhe lënda.

Ti ke të drejtë kur thua se realiteti i sotshëm është kaq i pasur, impulsiv e dramatik,  mbushur me të papritura e çudira që talentet e shfrytëzojnë me sukses në krijimtari pa e vrarë Meduzën. Jo vetëm kaq, por unë do thosha se autorët e realizmit ose të lëndës, janë edhe më të suksesshëm, më popullorë, më të shitshëm. Por kjo krijimtari  është njëkohësisht më e prekshme nga viruset moralizuese dhe ideologjizuese; ajo, duke mos e vrarë mendjen për imazhet,  preferon mesazhet, idetë, problematiken duke rënë edhe në një publicitet e propagandë bajate e rutinore. Problematikat dhe tematikat nuk janë kurdoherë matës të vlerave estetike.  Realizmi i ka dhënë me kohë veprat e veta  dhe trojet e tij tashmë janë krejtësisht të kullotura. Them kështu se ne sapo jemi ndarë nga pseudometoda socrealiste – ndërkohë që letërsia e vërtetë ishte ndarë që në shpergejtë e vet, pa e vrarë meduzën

***

Njohja e jetës, realizmi është domosdoshmëri. Kjo e   çliron poetin nga pesha e dyshimit, por kjo kërkon pa tjetër një kusht: njohja duhet të ndriçohet nga drita e shpirtit. Poeti nuk ka vetëm zemër të stërvitur, mendje të mprehtë, por dhe shpirt të ndriçuar. Kështu poezia bëhet, jo vetëm sintezë e të vërtetave, por e vërteta vetë. E vërteta e njeriut. Poezia ka të bëjë me diellin e brendshëm për t’i dhënë sendit dritë, për ta zgjuar, për ta çliruar nga pesha e nga ngricat. Ajo drita e brendshme synon dashurinë harmonike, dritën sipërore, jo përrenjtë e ferrit. Kjo dritë, kur ka në thelb bukurinë e formës, butësinë e pranisë, ngrohtësinë dhe dinjitetin e qenies atëherë fjalët rreshtohen me bukurinë e gurëve të çmuar, të afta për të dyshuar për çdo status me synimin për ta riemëruar dhe ndriçuar botën. Pa këtë dritë metaforike bota e jashtme është veçse një rrethanë e ftohtë, pa frymëzimin e brendshëm, pa ndjeshmëri. Realiteti ka një gjymtyrë të padukshme sipërore (ne i thamë, të brendshme), që e zgjon; është ana qiellore, ose fryma hyjnore, siç  e pranon shumica e njerëzimit dhe e krijuesve të mëdhenj. Bota dhe kjo frymë (Zoti) janë unum, idem. Pa këtë frymë (kjo është diskutuar që para Platonit), një libër poezie, sipas La Bruyere-it, është me stil të dobët, pa referime shpirtërore, një luginë pa gjelbërim, një shtrat lumi pa ujë, një llambë pa dritë.

Poezia ka lindur që ta zbutë ashpërsinë e botës. Ajo ka lindur nga gramatika e ndjeshmërisë së qenies poetike. Jo më kot i urti i lashtë i kërkoi poetit gjashtë cilësi supreme dhe këto i qëndisi dhe i vari si rubinë në gjerdanin e Venusit. Ato janë: dashuria, butësia, lartësia, finesa, dëshira dhe e vërteta. Pra, e para dashuria. Me të gjitha këto, shprehja merr krahë dhe mund të arrijë deri në përputhjen e artit të fjalës me artin e të qenit. Më thjesht, bota është një gur i çmuar, një masiv bruto që pret mjeshtrin t’i japë formën e duhur.

Përvoja e poetëve të shquar kudo në botë i kanë shmangur kushtet e gurta të lëndës që ngërthejnë  sendet, kanë shmangur kështu ngurtësimin duke çliruar krahët e fantazisë në pakufi. Talentet e vërteta tashmë i kanë thyer statujat e lëndës. Shkrimtari realist shikon saktësisht inventarin e dekoreve deri te cepi i dhomës ku hesht fusha dhe gjethja  e vjeshtës dhe krejt inventarin e syrit e hedh në letër. Poezia nuk mund të reduktohet në një komunikim të thjeshtë, ajo gjithmonë kërkon të jetë një zbulim. Poezia e frymëzuar nuk ka asgjë të përbashkët me  intelektualizmin absurd të disave që synojnë të kapin pasqyrat,  reklamat dhe tamtamet për avantazhe të pamerituara.

Kujtojmë se poeti  i dogji sytë e Polifemit që të çmendeshin sirenat, të këlthisnin mesnatat e fshehta e të çelnin sytë e poetit… E të shikosh do të thotë të mbjellësh… Por nuk është kaq e lehtë. Të gjitha monumentet e lashta nuk e kanë dritën e syrit. Kujtoni dhe Homerin. Ata shikonin brenda vetes te “Njih vetveten” e Sokratit. Të kapësh imazhin  e përfytyruar indirekt, tërthorazi të çdo sendi a qenieje që zgjedh si objekt përpunimi, do të thotë të kërkosh një dije tjetër, një gjuhë tjetër. Imazhi nuk jepet vetë si Meduza përballë në pasqyrën e bronztë. Ai duhet marrë me mend, shpesh pas një pune këmbëngulëse e rraskapitëse. Poezia e frymëzuar është afsh dashuror që mundëson, jo vetëm të arrijë njohjen,  por dhe t’i kapërcejë kufijtë e saj; ajo arrin dhe depërton në një errësirë verbuese në të cilën fshihet drita që nuk shuhet kurrë.

 * * *

Tundimi për të gjetur alegorinë e pastër të raportit  të poetit me botën është i qartë në çdo vepër të madhe arti. Këtu fshihet thelbi i artit. Dhe metoda si duhet të shkruajmë, gjithsesi. Më i vështirë, edhe nga Meduza, është njeriu, ky “përbindësh” që mund të të jepet në forma pa kufi. E njëjta fytyrë e njeriut ka shumë pamje dhe piktura më e mirë për të është e pambaruar. Dhe e Rembrandit, dhe e El Grekos, dhe e Françisko Gojës… Në ballin e njeriut janë mijëra kilometra vuajtje dhe një dert, një brengë, një hall, një shqetësim i thellohet nëpër rrudha. Gëzimi  në një fytyrë është çast, që rrallë e më rrallë e prek një çikë diell si feksje engjëllore dhe nuk ia mbulon dot trishtimin si ndjeshmëri e përhershme njerëzore.

Perënditë i sajuan dhimbjet me qëllim që poetëve të mos u mungojnë subjektet, thotë Homeri. (Kënga VIII, Odiseja). Sendet e kësaj bote janë me baltë dhe xhamat ku përthyhen dritë-hijet janë të pistë… Poetët vazhdimisht lajnë xhamat për të gjetur fytyra njerëzish pas tyre… dhe vështrimin e mermertë të statujave. Vërtet ç’ngjyrë ka lëkura e njeriut? Ajo s’është prej mishi, por prej dhimbjeje, prej një ngjyre që nuk e hedh dot në pëlhurë, prej një fjale që, që nuk e shkruan dot. Ajo është një dorë e lodhur, e duruar që hesht në heshtjen e vet dhe nuk të jepet, por gjithsesi, fytyra e njeriut është më e thellë, më e gjerë se deti. S’ka pse biem në dëshpërim. ”Arti është dialog midis unëve të ndryshëm, si mjet për ta tejkaluar vdekjen” (Borges).

     *  * *

Realisti kënaqet me harmoninë formale shqisore,  ai tjetri, i largohet komoditetit sipërfaqësor, abstragon nga bota për të gjetur e gatuar një magji  të panjohur. I etur pas fakteve, ai i braktis ata për t’i gjetur ndryshe në magjitë e natës. Nobelisti gjerman, Gynter Gras, i vë në mendime të gjithë artistët kur shkruan: ”Njeriu vizaton, pikturon dhe qëron qepë. Qepa është metafora e cipave të memories…” Dhe njeriu habitet dhe e beson se nata e ndriçon natën, se errësira i ka duart të kadifenjta, se të vdekurit qajnë, se era i kafshon buzët, se nëpër faqet e lëmuara të një pëlhure, ngrihen kreshta malesh e rrudha fëmijësh. Njeriu nuk e ka parë Afërditën, perëndeshën e bukurisë, por e beson poetin se ajo udhëtonte nëpër qiell me një karrocë tërhequr nga dy pëllumba të bardhë.

Realistët guxojnë të flasin për trupin, ose lëndën, por s’shohin dot zemrën. Tik-taket e saj janë dhoma të tmerrshme klithmash. A mund ta varësh zemrën në greminën e kraharorit dhe, ashtu të varur, ta lësh të qajë si zog deri në grahmën e fundit duke luftuar? Zemra e artistit është një fole për zogj, fole e varur në muzg. Prej andej dalin zërat e brishtë që i dëgjon vetëm nata që pret mëngjesin për të shpërndarë melodi të pa kënduara. Imazhi ose gjetja është elementi bazal dhe më i vështiri i krijimtarisë artistike.

…Van Gogu, që e dinte se ngjyrat nuk janë vetëm mjet komunikimi, por dhe simbole e metafora, vuante si grua në lindje, kur pikturonte. Dhe rënkonte “i përndjekur nga dielli” përvëlues. Harronte ta vinte dhe kapelën. Dhe vështrimin e kish të butë e të kaltër si vajzë. Dhe diellin e shikonte sy më sy që t’ia thithte të tëra ngjyrat. Piktura e tij ishte “mbaruar” para zbatimit në pëlhurë e, gjatë punës, rrëqethej e drithërohej e ngjyrat i përpunonte me të kuqen e gjakut të tij, që ia përthante dielli i jugut me çizmet prej zjarri… Është ai që vdiq në diell, që vuajti dhe për bukë, ndoshta, është dëshmia më penalizuese për çdo bashkëkohësi kokëtrashë. Gëtja vuajti 60 vjet për të “vrarë“ Faustin në pasqyrën e Mefistofelit ose e kundërta, “të vriste” Mefistofelin në pasqyrën e Faustit… e sa e sa të tjerë…

3. Pegasi ose simboloizmi kozmik

Vjen Perseu, thashë, dhe vret Meduzën. Por misioni i tij nuk mbaron këtu. Ai është simbol kozmik. Më fisniku. Më epokali. Ai synon një lindje të madhe në gjithësinë poetike. Ndoshta simbolin  më mahnitës e më yllësor, që ka krijuar mendja gjeniale e njeriut. Ai lindi kalin poetik, Pegaso-n, (Pegasin në shqip), Poetin e vërtetë, ose  vetë poezinë. Lindja e këtij simboli kalon nëpër gjak, si lindja e një  qenieje organike. Pegasi lindi nga gjaku i Meduzës, nga dhimbja, nga vrasja e së ëmës. Ai lind nga një vrasje dinake, lexo: ai del në dritë nga një gjetje artistike. Dhe ja tek vjen hapi tjetër: vini re imagjinatën: ( –  ja tek hidhemi në sferën e artit )- kali fluturues godet  me shkelm një majë mali, Elikono-sin  në Olimp, atje ku perënditë kanë fronin e tyre dhe prej të çarës, brof një burim madhështor, ku përjetësisht do pinë ujë të gjitha muzat. (hyjneshat e arteve). E para poezia ose akti i fluturimit… Perseu lind vetveten, kalorësin ose vazhdimësinë krahë lëshuar të fantazisë poetike. Krifa e këtij kali çel lule dhe mbërrin te drita e yllit

… Pegasi nuk është kalë i zakonshëm, ai është kalë fluturues. Në mijëra e mijëra imazhe, në shekuj,  ai paraqitet me krahë të ngrehur në fluturim. Më tepër se qenie tokësore, ai është qiellore; troku i këtij kali trokon në tokë vetëm si shkrepje fillimi sa për të “ndezur” motorët e fluturimit mbi male e fusha, kontinente e oqeane. Ndoshta nënkupton frymëzimin fillestar, shtysën e parë nga realiteti. Po pse të lindë nga gjaku i mallkuar i Meduzës? Nuk e di.  Ndoshta do të thotë lindje e bukur nga sendi i shëmtuar, nga e liga, e mallkuara – (Bodleri e titulloi kryeveprën e tij “Lulet e së keqes”)…, Ndoshta do të na thotë se vetëm në kopshtin e barërave të egra e të këqija rriten lulet më natyrale e më të bukura; ndoshta do të thotë se poezia është më tepër dramë. Lot i nxehtë dhe jo petale luleje. Rubin diamanti, jo jo çelik i sertë. Mesazh shpirtëror, jo thikë e jo  bombë e flamur. Gjithçka rreth Pegasit ndodh në një plan të lartë mitik, të jashtëzakonshëm. Ai përvijohet në skaj të absurdit. Si habi. Si e pabesueshme. Perseu, kjo qenie  e veçantë, ka diçka nga hyjnitë. Ai vetë fluturon me sandale me flatra, të cilat ia kishin falur motrat e Meduzës, Grajet me një sy. Tani Perseu ka në dorë një armë tepër efikase, kokën e Meduzës, fshehur në një thes e kur armiqtë rreket ta mundin, ai kap fjollën e leshrave të përbindëshit, që i lëvizin si gjarpërinj të përgjakur nëpër duar, dhe të gjithë kundërshtarët i mund duke u vënë përballë fytyrën e tmerrshme të kufomës që i kthen të gjithë në gur. Në gur të ftohtë. Jo në statujë guri se statujat kanë zë dhe flasin shpesh më mirë se njeriu i mishtë.

Natyrisht nuk ka fluturim pa krahë. Por të gjitha gjallesat duan të fluturojnë… Të gjitha shikojnë lart, nga qielli. Talentet e vërteta në fushën e artit dhe letërsisë i dinë mirë raportet e njeriut me qiellin, i dinë mirë se ku kanë shkuar të vdekurit e mëdhenj.  Jo të gjithë njëthundrakët janë kuaj dhe asnjë kalkë nuk është Pegas. Pegasi është unikal dhe vetëm në numurin njëjës. Pretendimi i kuajve  të zakonshëm dhe  pelave, i zebrave e zebricave, mushkave shterpa,  gomarëve e gomaricave  e kërriçave, së bashku me mizat përkatëse, që banojnë nëpër shalët e njëthundrakëve, për të qenë sadopak Pegas,  janë farsa mjerane dhe ëndrra që shikojnë gomarët në diell.  Gjinkalla fluturon dhe këndon, po nuk di të pushojë se nuk është poet. (Dhe sorra fluturon dhe ajo bën ca  kërcime pupthi mbi çati/ Shpupuris leckat e zeza në ajër dhe/ Për inat të shqiponjës/ Qiellin do ta shkatërroj- / thotë, / Jam e zonja /- por, ajo nuk e kupton se kjo  nuk është provë… qiell do të thotë pamundësi sorre/Ose shqiponjë /që mban yjet mbi shpinë…) Dhe, megjithëkëtë, as shqiponja, si simbol i lirisë dhe qiellit nuk është Pegas.

Kali poetik është krejtësisht vetanak; ai nuk pranon kalorës mbi shpinë – ai është vetë kalorësi poetik – ai nuk ka samar as kapistër as frena hekuri  nën gjuhë, as potkoj në thundra; veçanërisht të huaja për poezinë  pegasiane janë  kolektivizimet; mbledhja në një stallë të të gjithë njëthundrakëve të mësipërm për të bërë kooperativa e asamblera poetike lokale a kombëtare, rajonale a evropiane, madje, dhe internacionale a planetare – e mbi shpinë të pseudopegasit ndonjë aventurier hipur sëprapthi në samarin e sajuar prej teneqeje  të kujton rosinantin kockë e lekurë të Don Kishotit. Të shkretët e vetëshpallur! Kanë nevojë për emra e organika, presidentë, me presidiume kryetarë, nënkryetarë e sekretarë të kooperativës së tipit të lartë, që ndajnë dhe çmime që bëjnë dhe zijafete me bërxolla e verë, që i paguan ndonjë fakir fukara e orgjitë e festimet me tullumbace ngjyrash do përbënin subjekte për farsa donkishotiane.

Pegasi nuk ka xhepa, nuk pranon ngarkesa, ai është qenie virgjine. Emrin e tij e kanë mbajtur qindra gazeta e revista letrare vetëm në shenjë nderi si simbole respekti për poezinë dhe poetët. Ai është i gjinisë mashkullore. Si Zoti. Gjithmonë në fluturim, një poezi e predispozuar për ndryshim. Prandaj poetët e vërtetë janë shumë të paktë, ata janë emra të përveçëm , e kjo, ka përcaktuar edhe karakterin modern të poezisë. Më mirë po e them, karakterin antimodern të poezisë moderne.

4. “Antimodernizimi” i poezisë moderne

Nuk është kontradiktor ky nëntitull. Jemi në aktin e fluturimit të Pegasit. Kur bota, orë e çast, është e zhytur nën peshën e rëndë të lëndës, Perseut (Poetit) i duhet të fluturojë në një hapësirë tjetër. Kur them Perseu kam thënë Pegasi ose Poezia vetë Me “P” të madhe. Ajo është si një re e bardhë që e shtyn era, ajo pozon në një pasqyrë, shfaqet në çast dhe sërish ndryshon në sallonin e modës. Mbi krahë mban peshën e diellit të shkrirë, përbrenda shpirtit, ëndrra prej shiu. Nuk ka peshë, nuk ka çmim. Nuk e trembin gjëmimet, me sisët e varura në qiell, ushqen me qumësht buzët e gurit…

Pas çdo statusi të arritur poezia moderne priret, në mos për ta mohuar atë që arriti, për të ecur më tej, për të dhënë një zë tjetër, ajo nuk pushon kurrë së qeni heredoksi` e qëndrueshme (lexo, rebelim, protestë, zemëratë e shenjtë, entuziazëm, ekstazë…) kundër dogmave dhe klisheve realiste “gur i këmbëzës së shkrepjes”, do ta quante O. Paz. Zëri tjetër, gjithmonë në kërkim, është shprehje e dashurisë së poetit ndaj realiteteve të poshtëruara, zëri i dëshirave për ndryshim, zëri i vizioneve. Kjo shprehje e modernizmit, ose zëri tjetër i poezisë, ka përfshirë të gjithë diagramën e vlerave të poezisë moderne, që nga lashtësia deri sot. Të gjitha poezitë e mëdha janë përpunuar me lëndën e trishtimit njerëzor dhe,  krahas plotësisë së tyre shpesh gjeniale,  kanë një bosh të brendshëm, një mundësi tjetër fluturimi. Poetët e mëdhenj, që njihen si poetë modernë – të gjithë avanguardët e shekullit XX – në thelb janë armiq të modernizmit.  Dhe viktima. Shpesh kritika  ngatërron larminë e mjeteve shprehëse gjuhësore; fetishizon herë formën e herë përmbajtjen – pa dyshim këto janë esenciale për poezinë moderne, por jo akoma, jemi  larg thelbit antimodern – zërit tjetër, ose tonit e një zëri tjetër. Kjo dukuri, thekson Paz – përbën vulën e ndryshimit fillestar, jo të mëkatit fillestar. Antimodernizmi i poezisë moderne nuk përbën paradoks, por natyrshmëri, rritje, lëvizje, mospajtim e, pikërisht kjo e bën atë që të jetë gjithmonë moderne. Ky “konflikt” ndërmjet poezisë së vërtetë moderne dhe statusit të një modernizmi të arritur është thelbësor; kjo mungesë kompromisi, papajtueshmëri rrënjësore përbën karakterin e poezisë moderne. Tek kjo lexuesi shikon imazhet e vetvetes, sepse poezia është kujtesë që bëhet imazh, dhe imazh që shndërrohet në atë zërin tjetër për të mohuar çastin e ngrirë të vetvetes.

Ky çast mund të vazhdojë edhe dhjetëra vjet – e prandaj ky ngurtësim i përkohshëm përfshin dhe periudha heshtjeje afatgjata ose kriza poetike. Kështu poezia moderne lind së bashku me antidotin e vet e, parë kështu, duke mos pranuar të veshë çdo këmishë moderne, njëherazi ka fituar statusin e poezisë moderne. Kjo poezi nuk është mall tregu por mall shpirtëror. Ajo nuk ka çmim, është një mall special që vlerën nuk e mban për vete por për të tjerët, ajo qarkullon si frymë, si ajër a si ujë; ajo është një frymëmarrje flladitëse që nuk zë vend në hapësirë por që të jep energji, të gjallëron mushkërinë dhe zemrën ashtu pa u kuptuar si oksigjeni që thithim në ajër apo si vitaminat e padukura në fryt – janë imazhe, plazma, tinguj dhe heshtje… Poezia le të jetë ç’të dojë, trëndafil i kujtesës apo i harresës. Të dyja janë pjellore. Dhe Zambakët e tokës së vdekur.

Dhe ky epilog i padëshiruar:  Le të jetojnë të tmerruar trëndafilat dhe zambakët. Në kopshtin e tyre po soset dashuria. Po shpërfillet njeriu… Mos kërko zgjidhje, poet! Poezia s’ka përkufizim. Dihet: është një foshnjë që lind e thinjur. Shprehje e pafjalë dhe fjalë e pa shprehur. Rubin prej loti.

E, sidoqoftë, të gjitha statujat e mendjes e kanë origjinën te “fara” fillestare. Çdo fillim i ri është përgjegjës para farës së vet.

No Comments Yet

Leave a Reply

Your email address will not be published.