ENIGMA INDOEVROPIANE nga Sulejman Mato

Sulejman Mato

                      ENIGMA INDOEVROPIANEN

         -Vezhgime mbi lashtësinë e gjuhes shqipe” Tiranë, 2007-

Është fjala për të vërtetuar në ka ekzistuar dikur një gjuhë e folur nga Spanja në Kaukaz dhe nga Baltiku gjer në gjirin Persik dhe në kufi me Kinën, e pagëzuar “indoeuropianishte”. Bërthama e fjalëve të përbashkëta të kësaj gjuhe të parë është e vogël dhe kuptimet e tyre janë të vagëta, thotë Meje, ndërsa Hirti arrin në përfundimin se gjuhët më të lashta janë: greqishtja, sanskritishtja, latinishtja, sllavishtja dhe lituanishtja (tre të parat të dokumentuara me shkrim p.Krishtit). Të gjitha këto gjuhë kanë pasur lidhje të ngushta me shqipen, në mos përmes së ashtuquajturës “pellazgjishte”. Ato kanë qenë në fqinjësi me gjuhën shqipe për një periudhë të gjatë.

Për sa i përket vendit të krijimit të gjuhës europiane, shumë shkencëtarë kanë hequr dorë nga mendimi i prejardhjes nga Azia e Vogël. “Mbetet vetëm një vend, -thotë Noli duke cituar Pedersenin,- dhe kjo është treva gjermano-sllave rreth Lituanisë”.

Familja gjuhësore indoeuropiane, nëse ka pasur një familje të tillë, është ndarë në disa grupe 4000 gjer në 2000 vjet para Krishtit (sipas Mejesë, rreth viteve 3000, ndërsa sipas Hirtit, rreth viteve 2000-1800).

Për të gjetur vendin e atdheut të parë të gjuhës që flasim, sot është operuar me krahasimin e disa fjalëve të përbashkëta të përdorimit të përditshëm. Nëse kjo popullsi ka jetuar dikur pranë detit, e përbashkëta duhet kërkuar te fjalët “det”, ‘ujë”,”pellg”, “anije”, “rrem”’ “ngjalë”,”vidër”, apo te fjalët më të përdorura në kohë të lashta, si: “ujk”, ”ari”, ”dëborë” ,”dimër”.

Nëse kjo popullsi ka qenë e lidhur me tokën, afritë duhet t’i kërkojmë te fjalët bujqësore dhe blegtorale, si: “lëroj:,”mbjell”, “bagëti”,”ka”,”mjel”,”dele”, “qen”,”kalë”,”gjalpë”, “mjaltë”, “mish”, “shtëpi”,”vend”,”derë”, “gatuaj”, ”vesh”…si dhe disa fjalë të gjinisë familjare, si: ”atë” , ”nënë”, “vëlla”, “motër”, “bir”,”nuse”.

Le ta shohim  këtë afri në disa fjalë, ato më të përdorshmet:

ujë          unda (lat.)       hudor  (gr.)     udan (sanskritisht.)    voda (sllav.)   usoi (irl e vjetër)

pellg        palus              pelagos            palvalam                                             pelkë (lit.)

anije       navis              naus                  nauh                         nau  (irl e vj.)    nav (persisht)

rrem       remus             eretmos            aritram                     rame (irl.)           ruder

ngjalë     anguilla          enchelus           angulja (sll. e vj.)    unguris (lit.)       ugori (rus)

vidër       ludra              hudra                udrah (sankr)           vydra (sll.vj)      udra (lit)

ujk          lupus              lukos                vkrah                        vliku                   vilkas

ari          ursus              arktos                rksah                         art (irl.vj.)         areso (pers.)

dimër     hiems             cheimon            heman                      zima (sll.vj.)         ziema (lit)

lëroj        aro                 agros                 ajrah                         akcer (gjerm.)

mbjell     sero                                         sasyam                     sil     (irl e vj.)  savan (angl)

mjel        mulgeo          amelgo              meolcan (angl)        mligim(irl.)      mlizo(sll.e vj.)

bagëti      pecus                                      pasuh (sankr)           fe   (norv.)        feoh (an.e vj.)

ka            bos               bous                   gauh                         kyr (norv)         guova (let)

dele         ovia               ois                     avih                          ovica (sll e vj.) oi  (irl.e vj.)

qen          canis              kyon                 sva                            cu ((irl e vj.)     suo  (lit)

kalë         equos             ipos                  asvah                        eoh (angl e vj.) ach  (irl)

gjalpë      selp               elpos                 sarpih                    sealf (angl)          salba(gj.e vj.)

mjaltë      mel                meli                 milth (got)             medu (sllav.)       melr (armen)

mish         mis                kreas                mamsam (sankr)   meso (sllav)         mis      (arm)

shtëpi      domus           domos               damah                    domu (sllav)        dam liah (irl)

vend        vicus              oikos                vis                           visi    (sllav.)       ves         (lit)

derë         fores              thura                durah                      dviri                     durus

gatuaj      coquo            pesso                pakati                      peko                    kepu

vesh         vestis             hesthes            vaste                       zgest (arm)           wasian (got)

tat            pater              pater                pitar                        athir  (irl.)            hair     (arm)

nënë         mater            mater               matar                        mathir (irl. e vj.) mote    (lit)

vëlla         frater             phrator            bhatar                       brathir                 elbair   (arm)

motër       soror                                     svasar                      sestra (sll e vj.)    siur     (irl.)

nuse         nurus             nuos                snusa                        snukh                   nu       (arm)

bir            sun                huios               sunuh                       sinu                      sunus  (lit)

* Fjalët janë nxjerrë nga “Shënime për vendin e prejardhjes dhe qytetërimin e indoeuropianëve”.F.S.Noli.

Disa prej këtyre fjalëve që mund t’i quajmë si fjalë të gjuhës rrënjore, kanë humbur në shqip dhe gjenden në gjuhë të tjera, si “ shtëpi” e cila gjendet në disa gjuhë të tjera në formën : lat.“domus”, gr. “domos”,sll. ”domu”, irl.”dam”. Në gjuhën shqipe kjo fjalë ruhet në formën “dhomë” dhe emërton vetëm një pjesë të shtëpisë. Po kështu edhe fjalën “bir” (në anglisht “son”, në sll. “sin”, në lit. “sunus”) shqipja e ka bjerrë. Kjo fjalë e parë, fjala “bir”, pasi ka dalë nga kuptimi i përgjithshëm, ka zëvendësuar fjalën “çun” të shqipes së vjetër. Fjalën “lëroj”, p. sh., e gjejmë në latinisht në formën “aros”, fjalë e cila lidhet me arën. Fjala shqipe “vend, e cila gjendet në sanskr. “vis” në sll. “visi” lit.”ves”, në shqip ka përfunduar si fjalë e dytë. Vis në shqip i themi vendit, por me një nuancë të caktuar.Tani ka hyrë në përdorim shprehja « Nga çfarë vendi je » dhe jo  “Nga çfarë visi je?” Vini re fjalën e vjetër shqipe “nuse” e cila gjendet dhe në sanskritishte pothuaj në të njëjtën formë “snusa”. Në sanskritisht, për të emërtuar nusen gjendet dhe forma “ka da vasha”. Pak si e çuditshme. Si ka ndodhur kjo që të tria fjalët që japin konceptin e nuses si “vashë e ndarë” nga familja e vet, janë shqip? Ky fakt vërteton më së miri që dikur ka pasur një gjuhë nistore ose rrënjore, mbeturinat e së cilës, të gjendura andej- këtej në formë kalkesh, shpjegohen vetëm me anë të shqipes.

Kolin Renfru, te “Enigma indoeuropiane” pyet : “Çfarë realiteti historik fshihet pas zanafillës së përbashkët stërgjyshore të të gjitha gjuhëve?”  Një gjuhë paraindoeuropiane ka mundësi të jetë folur nga Portogalia gjer në Urale. Kjo gjuhë e huajtur nga pellazgët nuk është zhdukur. Shumë fjalë të saj janë përshtatur, janë ripërtërirë apo janë përkthyer në gjuhë të tjera duke ruajtur elemente të gjuhës rrënjore, sidomos morfemat fjalëformuese. Mbishkrime të një gjuhe rrënjore janë gjetur jo vetëm në Itali, Francë dhe Portogali, por edhe në ishujt britanikë. Janë gjetur 360 shkrime të gdhendura në blloqe gurësh. Kjo gjuhë që unë do ta quaja “iliro-kelte”, përdorej në Gali, në Italinë e Veriut, në Spanjë etj., e folur në kohë të pacaktuara. Dialekti i bretanjës edhe për shkak të izolimit të saj ka ruajtur disa fjalë të fondit të saj të përbashkët pellazgo-trako- ilir. Këtë argument e përforcon mendimi i gjuhëtarit Karnoi, i cili thotë se nuk mund të rindërtohet vargu gjuhësor i vërtetë, pa njohur lidhjet e vërteta pellazgo-trako –ilire me gjuhën e vjetër irlandeze .

Në librin e tij “Shqipëria…” M.  Aref  jep disa përqasje fjalësh të tjera anglisht- shqip.  Ja disa prej tyre:

Baker =                                                   Bukëpjekës  = bukë.

Keep, kept =  mbaj, mbajta.                    Kap.

See              = shoh                                  Sy.

Wail            = vajtoj                                Vaj.

Wear           = vesh                                  Vesh.

I am           = unë jam                              Iam (jam)

Dy gjuhët më të vjetra të shkruara që njihen gjer më sot, janë sanskritishtja dhe greqishtja me të cilat identifikohet indoeuropianishtja.

Në të dyja këto gjuhë të lashta ka shumë përqasje fjalësh të fondit të lashtë i cili i përket një substrati parahelen .

A.Meje, në librin e tij “Vështrim mbi historinë e gjuhës greke”, thotë se ka ekzistuar dikur një “idiomë e lashtë” e zhdukur, pa lënë shkrime as monumente, për më tepër nuk ka mbetur asnjë kujtim për popullin që e ka përdorur atë.

Mirëpo faktet kanë treguar se kjo gjuhë paska lënë shumë shumë gjurmë dhe shumë kujtime në gojën e popullit dhe shumë mbishkrime mbi shkëmbinj dhe mbi pllaka varresh, gjithandej në Europë dhe në Azinë e Largët.

Meje, nuk i jep rëndësi faktit që helenët erdhën dhe e pushtuan këtë vend pikërisht në shekullin VIII p. Krishtit dhe të gjithë autorët antikë pohojnë që kur mbërritën në trojet e pellazgëve, flisnin një gjuhë ndryshe

Nga libri “Vezhgime mbi lashtësinë e gjuhes shqipe” Tiranë, 2007

 

No Comments Yet

Leave a Reply

Your email address will not be published.