KUAJT, MORSI DHE MOTRAT E TROJËS nga Shefqet Sulmina

Shefqet Sulmina

KUAJT, MORSI DHE MOTRAT E TROJËS

E vetmja postierë e asaj kohe, që nuk kishte hyrë ende në lojë, kishte mbetur shqiponja. Të gjithë ishin të lumtur që dinin të shkruanin dhe të lexonin. Jo vetëm germat e alfabetit, por letrat në tërësi, lidhjen e tyre me shpendët dhe me postierët, por duhet të theksojmë se në fillim me kuaj dhe pastaj me shpend. Të gjithë rrisnin pëllumba dhe i dërgonin në shkollën më të afërt për ti mësuar, si fluturimin, si edhe adresat që u interesonin. Kjo ishte gjëja më e mirë për mbarë njerëzimin, të cilët, për të lajmëruar, për lindje për vdekje, apo dasma, përdornin shpendët dhe jo më kuajt. Nuk kishte familje e njëri që mos të mbante mbi supe një pëllumb, për lajmë dhe për ta bërë jetën më të larmishme, duke shpenzuar farë pak, duke rritur pëllumba, të cilët mbartnin e binin lajmet, kuriozitetet, eksperiencat, ndërmjet tyre. Për të ngrënë dhe për të pirë më mirë, për të qenë më të blertë në ciklin e tyre. Në atë kohë pëllumbat mund ti mbaje, o nëpër duar, o nëpër këmbë, pranë erës dhe thërrimeve të tua. Kjo ishte pjesa e ajsbergut që dukej, pasi kishte disa që pëllumbat i mbanin mbyllur, në mbyllje të padukur. Gjithashtu, me pëllumbat lajmëroheshin edhe mbledhjet e popullit nëpër kuvende, të cilët, diskutonin dhe vendosnin, si për pëllumbat dhe vetë popullin. Çdo njeri, mund të gaboj e jo më shpendët, që gabojnë sidomos, kur ndërrohen stinët. Ndërrimi i stinëve ka të bëj me ndërrimin e ushqimit. Me ndërrimin e ushqimit, ndërron edhe rëndësia e fluturimeve me motin, të ftohtin e ujit, përzierjen e rrymave të ajrit, që përbëjnë fluksin dhe fluturimet. Shpendët kuptojnë mirë edhe ngjyrat, siç edhe mësueset dallojnë dërrasën dhe shkumësin, dhe fjalët nga numrat, shpendët kuptonin kohën e fluturimeve. Pëllumbat ishin fëmije të mirë, të pa ndashëm me fëmijët dhe njerëzit. Iknin rrallë nga shtëpia, pushonin mbi supet e njerëzve dhe mbi pragje. Iknin larg patat e egra, duke ndjerë ftohtësinë e njerëzve, të motit dhe shterpësinë e ngjyrave. Nuk e prisnin të vinte dëbora, as çerdhet e lagura nuk i donin. Fluturonin mbi dete, në formë v-je dhe nuk kishin punë me malet, për arsye të së bardhës dhe ftohtësisë së bardhë të borës. Nuk e kishin idenë e shkrirjes së borës, sepse, kur ajo shkrihej, ato atëherë ktheheshin. Gjithçka ishte e lidhur me ushqimin dhe ngjyrën. Dërrasa e zezë ku shkruhej dhe mësohej, ishin fëmijët dhe pëllumbat. Fëmijët me sytë e tyre të etur, pëllumbat me krahë të lehtë prej pushi. Me rritjen e të mësuarit të pëllumbave, për lajme dhe shkollë, u shtuan si mësueset dhe pëllumbat. Pak e dinin se ngjyra më e pëlqyeshme e tyre, nuk ishte vetëm ngjyra e artë e bukës dhe e grurit. Sepse, pas tyre vinin bari, uji dhe fëmijët, madje edhe thërrimet që shkundnin nënat nga përparëset e gatimit plot pluhur mielli të bardhë. Këto bashkësi të thjeshta, ishin boshti që tirrte fijet dhe tërheqjen e fijeve në boshtin tjerrës. Ky bosht, kishte formën e një gurabije dhe tregonte dy skajet e botës, siç,tregon gjilpëra magnetike polet. Çdo familje kishte ujë, bukë, thërrime; kishte edhe ngjyrë në këmishët e mbushura të grave dhe në kopshtet e dendur të këmbëve të burrave. Pranë bukës, grurit dhe ujit vihej edhe ngjyrë. Shkolla nuk ishte gjë tjetër, vetëm se të mësoje mirë dhe të vuaje,  të studioje gjërat e tua, derisa të shpëtoje nga vuajtjet dhe të dije, ku të kërkoje bukë dhe ujë, ose ta bëje vetë atë. Më e dukshme se buka dhe uji pa ngjyrë, është ngjyra, që duket pa bukë dhe pa ujë. Pëllumbat i ushqenin mirë, pranë bukës dhe ujit me një tas të kuq dhe plot ngjyrë, me nënat që u shkundnin thërrime, para se ata, të niseshin për udhë dhe për punë. Kështu, çatitë e shtëpive u bënë me ngjyrë të kuqe, pas nisjes së pëllumbave në një tjetër shtëpi, ku i mbanin të mbyllur dhe i ushqenin vetëm me bukë dhe me ujë, larg fëmijëve që loznin me ta, me “gut-gut” dhe me nënat me thërrime ndër gishtërinj. Shkëputja nga lumturia, bollëku, dhe dërgimi i tyre në një shkallë më të ulët, zgjonte “gënet” e pëllumbave për liri, bukë, ujë, fëmijë. Duke ndenjur mbyllur në kafazin me thupra shelgjesh, tortura e tyre ishte e pafund dhe sapo i hapje deriçkën e kafazit merrnin drejtë për së drejti atje ku qenë rritur, duke transportuar ndonjë letër me pafajësinë e tyre të pa ditur.

Kështu lindën postierët e parë të popullit, që, duke jetuar bashkë me njerëzit, edhe u shërbenin dhe propagandonin luftën e të ndenjurit kot së koti. Por, kureshtja se çfarë fliste populli midis vetit, ishte lakmia dhe zemërimi për ziliqarët, të cilët nuk dinin shkrim e këndim, që ju bashkuan postierëve të kuajve, të nxjerrë jashtë loje tashme si dërgues letrash. Zënia dhe kontrolli i pëllumbave, në punën e postimit, bëri shpejt e shpejtë edhe lindjen e hutinit. Lindja e skifterit dhe eliminimi i postierëve me kuaj, ishte edhe prodhim i ziliqarëve, por edhe i vetë kuajve, fshehur në arsyen se hutinët ishin më të shpejt së pëllumbat. Bërja vend e tij, e skifterit, ose hutit, midis njerëzve dhe pëllumbave, në fillim u duk e mahnitshme nga njerëzit, madje si vetëflijim i skifterit për tu lodhur me tepër se  pëllumbat dhe pse, qëllimi i tij nuk ishte keqardhje për pëllumbat, por, duke kontrolluar dhe falsifikuar letër-këmbimet, ishte, që të hante pëllumbat. Ata, që mund të kontrollonin pëllumbat dhe tok me ta, me pëllumbat, kokën e popullit, nuk mund të ishin tjetër, përveçse të hutuarit e popullit mbi kuaj letrash dhe skifterët, të cilët, urrenin njerëzit për miqësinë me pëllumbat. Skifterët mësoheshin të hanin pëllumba, të bardhë e gri, sipas rastit, duke ndenjur edhe mbyllur në kafaz nga ish postierët me kuaj, tashmë të pa punë. Filloi lufta e ajrit midis pëllumbave me pushin e butë, dhe skifterëve, për gjak dhe pëllumba. E treta dhe fundit, që mbeti, ishte shqiponja. Në shqipen popullore thonë se pëllumbat sjellin sherre, sepse të gjithë i duan dhe, gjithashtu, i duan edhe ata që duan, të dinë sa më shumë për të tjerët rrotull tyre, sidomos çfarë hanë. Populli midis vetit grindej për pëllumbat e vjedhur. Gjithashtu, një shprehje tjetër thotë se, kur nuk ke pula mos bëj isht’. Atëherë filloi vërtetë burgosja dhe tortura e pëllumbave, nga ata që nuk kishin as pula, as isht’, as pëllumba. Me postierin e dytë të shtetit, me skifterin u rrëzua Troja. Nuk ishte gjë tjetër, vetëm se puna e mishit dhe ngjyrës në një copë basme. Ose si puna e demit në strategjinë e toreadorit me brirët dhe shestimin tyre brenda ngjyrës. Rënia e Trojës, nuk ishte thjeshtë rënie krahine, apo vendi, por rënie e trurit njerëzor nën trysninë e parazitizmit. Mish pëllumbash dhe ngjyrë gjaku, u jepnin skifterëve nëpër kafazet e bërë prej thuprash hekuri dhe deriçkë të vogël sa gishti. Menjëherë, sapo ti lëshoje, turreshin për pëllumba, gjak dhe letra. Gjithçka dukej se ishte falsifikuar dhe vazhdonte të hidhte shtat si ferra. Por, nuk munden të falsifikonin shqiponjën e malit dhe të detit, e cila fluturonte lartë me retë dhe ëndrrën, dhe duhej studiuar. Sepse, ishte shqiponja që shihte me dy palë sy, apo metafora e shqiponjës me dy koka? Ishin kohë të hershme ato, kur flitej për shqiponja dhe koka, kur koka ishte NJË me dy koka dhe po studionte alfabetin “mors”, pikërisht në cicërimat e pëllumbave.

Në një dialog,  midis Gegës dhe Mekës, nëpërmjet letrave,( sipas tragjikomedive të “Eskilit”, nga ato të humburat dhe të qethura nëpër shekuj), thuhet:

-Gek, jam Mek, Le K. Gej kalin!… Gjej kalimin! Merr mallin!

Midis nesh është kali, – i shkruante me të zezë mbi basme të bardhë, çuditërisht jo mbi letër. -Merr Ko, kolin në (K(g)orabin) Kurabinë. Po, sht’! (k)gaba e zE,zË po të sjellë K(g)urabinë…”.

Kjo letër e nisur me pëllumb nga Troja “nënë” përballë detit, drejtë Trojës “nanë”, atje në mal, ra në duart e skifterit, që duke shqyer pëllumbin, merr letrën dhe ja dërgon mësuesit të hutinit, që e ushqen prapë me pëllumba dhe ngjyrë të kuqe dhe nis një skifter tjetër drejt Trojës së malit, ku e presin me ngjyrë të kuqe dhe mes pishash jeshile. Hutini bie preh e së kuqes dhe ulët për mish në Trojë. Kësaj i thoshin të vesh për lesh dhe të dalësh i qethur. Kjo thënie, në atë kohë, përdorej mjaftë mes trojanësh.

Nga ana tjetër në Trojë prisnin gabën e zezë. Gaba e zezë nuk dukej. Njerëzit shihnin nga qielli, me sy të etur nga uria dhe urrejtja për fjalën e thyer për mallin e pritur dhe të “pa mbërritur”. Qielli derdhte vetëm fjolla borë të ngrira dhe të priste duart me ngricën e motit.

Pëllumbat u silleshin mbi supe, fëmijëve dhe nanave, i qoknin me sqepat e tyre të imët nëpër duar, nëpër këmbe dhe klithnin edhe ata të uritur, aty në prag të derës dhe dëborës së trashë. Një nënë, e kërrusur nga vitet, po niste djemtë dhe burrin e saj për të pritur gjahun që do tu sillte gaba e zezë. E ndërsa ajo po priste djemtë dhe burrin të ktheheshin me gjahun që do tu sillte (K)gaba e zezë, në këmbët e malit u shfaq një kalë i kuq, ndërsa  nana pa burrat që u ndanë.

Njëri grup, për të ruajtur kalin e kuq dhe të bukur, dhe tjetri nëpër borë dhe lartësi, për në Korab. Ishin veshur me tirq të zezë, xhamadanë të bardhë dhe mali ishte krejt me borë të bardhë.

Të tjerët që morën poshtë, drejt kalit të kuq, qenë veshur me tirq të kuq dhe xhamadan të jeshil dhe dy anët e lumit qenë me pemë. Rruga për në mal ishte e gjatë dhe nëpër ortek. Herë pas here ortekët, binin dhe shuheshin në golfin me pisha, me bredha dhe me ahe të lartë. Ujqërit, dhelprat dhe çakejtë, ulërinin pas gjurmëve të grupit me të kuqe dhe jeshile, ndërsa pas gjurmëve të tirqve me ngjyrë të zezë dhe të bardhë, ariu i murrmë.

Dy grupet kishin si të dukeshin dhe ku të fshiheshin. Njëri në jeshile dhe grupi i malit në ngjyrën e bardhë. Kali i kuq nuk kishte ku të fshihej në mes të lumit bërë barkë, nuk kishte ku të fshihej as ariu i murrmë, ndërsa gaba e zezë fluturonte lartë dhe mund të fshihej si në retë e bardha dhe në ato gri, madje edhe në blunë e qiellit.

Kali i kuq nuk mund ta merrte rrugën e malit me pyje gurë dhe strall.

Së fundi nana shquan veshur me tirq të zezë nëpër dëborë, duke u kthyer si burrin dhe djemtë e saj.

Tërhiqnin rrëshqanësi diçka të pa kuptuar. Nana e kërrusur nga vitet fillon të ngrihet, të zgjasë sytë, të shoh… Është gati të duartrokasë me duart e mbushur me pëllumbat të bardhë dhe okllai midis gishtash, për të bërë petë me miellin e bardhë, që do të vinte nga jugu, ose nga lumi me kalin e kuq. Kjo nuk kishte rëndësi. Por jo. Shtangët menjëherë kur sheh burrin e saj duke thithur llullën e shqopës me duhan dhe krejt të zbardhur nga dëbora e ngrica. Burri i saj tashme i thinjur dhe djemtë e tij të rinj, ndalojnë përballë saj me një kalë të drunjtë dhe të zi.

Nana hap sytë midis dy kuajve, atij të lumit në ngjyrë të kuqe dhe atij me ngjyrë të zezë tek këmbët e saj. Edhe kali i kuq në lumë ishte prej druri, sepse kuajt e gjallë rrinë pak në ujë. Nana këtë e kuptonte. Të ndërtuar të dy prej druri…nëpër vite…kuajt. Njëri për lojë, kur  ajo ishte e re dhe bashkë me shoqet e veta,  provonin të hipnin në kalë, para se të martoheshin dhe kali prej druri që  shërbente si  hambar.  Sepse për nanën, kuajt nuk ishin thundra e qytetërimit, por thundra e energjisë për rrugë dhe burrë. Tani të shquar, njëri i zi në mal, në dëborë dhe tjetri i kuq në  këmbët e malit, në lumë. Nana shtyn pëllumbat dhe okllaia i bie nga dora mbi butësinë e ngrirë të dëborës që bëhet rrugë dhe rreke uji, duke rendur drejt kalit të kuq të lumit që fillon të notoj në pritje për ta marrë, si një varkë pa breg. Pa atë prekje okllaie nuk do të kishte përrua dhe lumë. Bora nuk do të shkrihej. Andej kthehen edhe sytë e saj. Midis borës dhe lumit. Ajo është nanë dhe i beson ende ngjyrës së saj të kuqe, si atëherë kur u bë nuse dhe e hipën mbi një kalë të kuq.

-Kali?!, – thotë dhe habitet me vetë? Habitët nana e gjorë. -Ç’na duhet një kalë i zi dhe prej druri, mua nanës, fëmijëve dhe pëllumbave?! Më mirë patatet dhe kali i kuq i lumit, -tha me vete.

Patatja është dhe bukë dhe gjellë, -tha prapë me vete!

Nana dhe pëllumbat fillojnë të klithin sërish atje në prag të borës. Burri i saj nuk flet. Heshtja është flori dhe heshtja thyhet nga njëri prej djemve më të rritur, i cili po fillonte të hapte barkun e  kalit të drunjtë, që ishte i lagur dhe krejt i zbardhur nga bora. Nuk mund të flisnin, as burri i saj dhe, as bijtë, sepse pëllumbat dhe fëmijët rrinin afër dhe gugatja e tyre përziej me fjalët e turbullta të nanës dhe burrave, dhe treteshin e binin nëpërmjet rrëkesë së ujit në kalin e kuq në lumë.

-Nanë, të na falësh, për pritjen, -tha djali më i madh i saj. -Nuk mund të sillnim asgjë, përveç këtij kali, – duke parë nënën drejt e në sy, por me sy të qeshur. -Kush shpreson, është i marrë, kush ëndërron bëhet i ditur dhe bëhet i arsyeshëm, – i tha ai për së dyti, – duke parë herë nanën, herë nga i ati që vazhdonte të thithte duhan me llullën e shqopës, dhe duke e shkundur atë herë pas herë mbi një shkop të trashë me kokë dhe në formë “T”-je.

Nana pa dhe një herë nga kali i kuq i lumit dhe uli sytë. Plaku rrinte në heshtje dhe ngrohte duart me frymë dhe duhan nga llulla e shqopës dhe, edhe ai kthente herë pas here sytë nga lumi. Bora vazhdonte të binte dhe shtigjet nga zbritën burrat e malit, veshur me tirq të zezë e të bardhë, nuk dukeshin më. Ndjehej vetëm ndonjë shuk dëbore që shkrihej prej pemëve, si ndonjë gjymtyrë nga ndonjë statuje e ngrirë dhe pishat që ngjanin si kapule misri dhe murgj të bardhë. Gjurmët e tyre mbi dëborë dhe të rrëshqitjes së kalit të drunjtë, po mbuloheshin pak nga pak me fjolla të reja dëbore. Dëgjohej goditja e sqeparit të njërit prej djemve që vazhdonte të hapte barkun e kalit. Nga brenda kalit, u dëgjua në fillim një britmë, pastaj një rënkim dhe së fundi u shfaq një burrë me krah të gërvishtur, mjekër të pa rruar dhe këmbë të fashitur.

-Çfarë ashtë? – tha nëna. -Ashtë hambar? Burrë i huaj? Apo kalë? – me dorën në hundë dhe me trup e shpirt të lehtësuar nga një aromë dhe erë e njohur drithi.

Tërë i mbështetur në zemër të kalit prej druri dhe me çibuk duhani në gojë, edhe ai me llullë prej shqope, u shfaq një burrë me buzëqeshje. Kështu u shqua nga brenda barkut të kalit prej druje të thekur një burrë i qeshur por i huaj. Në anën tjetër të burrit kishte drithë, lesh bagëtish i tjerrë në fije dhe bërë në lëmshe, bute me verë e me vaj, portokaj të verdhë si diej të vegjël.

Nana qeshi dhe çoi prapë dorën nën hundë, sepse e njihte atë aromë senduku prej frutesh që vinte nga motra e saj buzë detit. Vuri dorën në krahë, në ballë, pastaj në zemër si shenjë respekti. Qeshën fëmijët dhe pëllumbat që ju mblodhën serish mbi supe, mbi duar dhe deri në okllainë, që nëna rrotullonte ndër gishtërinj. E gëzuar dhe e befasuar nga barku i kalit prej druri, qe polli një burrë midis dimrit me borë dhe ushqimit për festë, ajo dhe pse në një moshë tjetër, pa nga burri i saj.

“-Merr K, merre Ko., mer Kalin…në lumë”.

Kështu e kishte shkruar kundra letrën njeriu i lajmeve me kuaj, dhe ja kishte shitur  një rritësi skifterësh që hante pëllumba.

Arsyeja e tij ishte e thjeshtë: të shalonte kalin, ndërsa arsyeja e mësuesit të skifterit, mish dhe pëllumba.

Ndërsa, arsyeja e pëllumbave ishin thërrimet, zërat e fëmijëve dhe era e njerëzve, ose arsyeja e mos shtegtimit. Qëllimi i skifterit: gjuetia e qylit.

Pëllumbat ishin të butë dhe fluturonin ulët, pa shpenzime. Por, duhej kohë, dashuri, por, edhe më shumë fjalë të ëmbla se thërrimet, deri sa të bënin lajmëtarin.

Mësuesi i skifterit, nuk i dinte këto gjëra mësimi, që ishin shkollë e nënave, pëllumbave dhe fëmijëve, ndaj vihej përball dy mundësive: o ti zinte vetë pëllumbat, por që nuk i arrinte, o ti lëshonte skifterin, ti mbeste pastaj ndonjë pëllumb, sa skifteri ti linte.

Troja në mal rezistonte nga bora, nga moti i keq, ose lufta. Dërguan letër me  pëllumbat me erën e fushave në Trojën e fushave. Në letër shkruhej: “Nuk kemi kallin…(nuk kemi kallin, hallin, halin kalirin, kallirin, drith,in…)”… Por, hutini i hutuar për grurë dhe ujë, gjithashtu duke fluturuar ulët për këto arsye, dhe për arsye të tjera të luftës, ra në ngjyrën dhe erën e pëllumbave, duke i shqyer pëllumbat. Pastaj u vra skifteri që vrau pëllumbat, për humbje gjurmësh.

Letra ra në dorën e lajmëtarit me kuaj.

Letra u mur dhe u shkrua së prapthi nga vrasësi i skifterit, dhe pastaj u nis prapë me një hutin tjetër të uritur për në Trojë, e cila rezistonte në luftë me natyrën. Në letrën e nisur nëpërmjet hutinit tjetër, të mësuar e stërvitur nga një mësues kush dikush, ndofta nga një tjetër lajmëtar me kuaj tashmë, i thjeshtuar, shkruhej kështu…

”Nuk Kanë Kalin-Merr K,  mer Kallin…n, drithin në lumë”.

Pastaj brenda ditës zbuloi kalin prej druri të ndërtuar prej kohësh të ngjyer me të kuqe, mbuluar me ferra, driza dhe bar të thatë atje buzë lumit, nën këmbët e malit. Hyri brenda në të, duke u u fshehur, duke u maskuar si kalë dhe si Odise… Prej kohësh pati lënë mjekër dhe prej kohësh që fshehur edhe vetë, duke pritur brenda në atë kalë druje, në ferrë, midis hutinësh dhe pëllumbave që vriste për të shaluar gjithmonë kalin e tij. Ndërsa grupi i veshur me tirq të kuq,  e kishte rrethuar dhe e mbante në rrethim, ndërsa vetë rrinin midis pishash veshur me jeshile.  E kuqja ishte ishullim i i kalit të drurit me ngjyrë të kuqe dhe nuk kishte kuptimin e ishullimit të ngjyrës me  ishullim  të shqiponjës që do të thoshte : “Unë kam Ç’ tu-JA-Pe? ata s-kanë ‘Ç-të M/arrine”.

E gjuanin me kumbulla dhe fshiheshin në jeshile.

-Le të festonte brenda në barkun e kalit, duke ngrënë mish të  përlyer me gjak pëllumbash, derisa pëllumbat dhe uji ti shterojnë, – thoshin burrat e grupit të veshur me tirq të kuq që e mbanin në rrethim të armatosur me trastat plot me kumbulla, nën hijen e gjelbër të kumbullave.

Kjo ishte skena e dytë e dramës, por në atë kohë, përveç skifterëve që kërkonin të kontrollonin qiellin dhe kokën e popullit, ishte një tjetër potencë, “Shqiponjat fluturojnë lartë…”, të cilat kontrollonin arsyen dhe jo trokun e kuajve të lyer me bojë që kërkonin të kontrollonin të veshurit me ngjyrë dhe të hakmerreshin ndaj pëllumbave të pastër plot paqe, që kërkonin të jetonin midis njerëzish vetëm se u pëlqente aroma e gjellës dhe thërrimeve të tyre. Pra, jo ngjyra. Arsyeja ishte e qartë dhe ndante qëllimin nga dukja. Nga Troja nanë erdh një letër tjetër… Ishte letra e kthimit duke pasur brenda gjuhën e kthimit, jo si alternativë, por atë të vazhdimit. Kjo prapë për arsye.

Në letrën e kthimit, nga trojanët, nisur jo me skifter, por me “shqiponjë të arsyes” i mësuar nga mësuesi që mësonte fluturimet, energjinë dhe arsyen e shpendëve dhe digjte duhan me llullë shqope. Kush ishte ky? Ishte burri i nanës me fëmijë dhe pëllumba që i shkruante Mekes:

“-Po marrim kalin,(kolin) Ko… lumin. Por, pa merak fare. Gurabinë brenda në të… . “Te fala shumë më K… dhe ti Me K…, mor mer me K!”.(kupto kohën dhe krahun, kuptova kohën dhe krahun).

Ndërkohe bie perdja e zezë dhe hapet një tjetër skenë. Skena në Trojën nënë.

 Troja Nënë

Në fillim shquhet pamja e detit dhe derdhja e lumit me borën e shkrirë prej malit të tyre, i cili fillonte që aty ku nana, mbështeti okllainë mbi dëborë dhe bora u bë rreke. Pastaj vinin fushat e nënës tjetër me grurë, misër, luledielli pambuk, gjithashtu, kodrinat me ullinj, vreshta me rrush dhe agrume të tjera. Aty-këtu, ndonjë lëndinë me dele, luledele, dhi dhe pemë. Në anën tjetër të vërtetë të Trojës, festë dhe nënë gëzimësh. Brenda në festë vjen një shqiponjë për ushqim dhe ujë. Vazhdojnë njëkohësisht si festa dhe dyshimi për porosinë e nisur tre ditë më parë dhe vetë Trojën tjetër nanë, për të qënë dhe ajo e gëzuar si nanë. Bashkë me të qenit të pranishëm, mendja kalëron fusha dhe male dhe mbërrin në Trojë nanë, që bën luftë me motin dhe luftën për të mbajtur gjallë zjarrin në dëborë. Gjithashtu nga frika se mos kali prej druri ka rënë në gojën e ujqërve dhe kafshëve të egra… dhe sidomos në gojën e ariut të murrmë. Këtu, drita e qirinjve dhe pishave ulet pakë, për çështje ende të pa ditura, ose për kalin e kuq që priste buzë lumit për tu marrë… dhe kishte brenda një Odise kuajsh.

Një perde bie dhe bëhet nisja e trojanëve të tjerë për në Trojën Nanë.

 Troja Nanë

U nisën njëherësh nga Troja nënë, për në Trojën nanë, njeriu që drejtonte gabën e zezë (balonnën), i cili më parë e bënte që të fluturonte vetëm natën, me qëllim që të rikthehej ditën bosh dhe shumë lartë, sipër reve gri në blunë e qiellit, bashkë me postierë të tjerë shqiponjash, ngarkuar me gurabije të ëmbla e plotë formë gjuhësh që flisnin midis krahëve të hapur dhe mëkonin festat në atë kohë të lashtë lidhjeje me njerëzit dhe drejtimet e tyre.

Hapet një skenë tjetër me borë, shtigje dhe shqiponjë…

Në Trojë ishte bërë vonë

Gjithçka ishte përmbysur. Qielli rrinte poshtë dhe toka, pemët, ujërat lartë. Kali i drurit me ngjyrë të zezë tashme ishte marrë. Kishte mbetur vetëm kali i kuq në lumë që ruhej ende nga grupi i burrave me tirq të kuq. Njerëzit i kishin harruar kuajt e gjallë të natyrës që i shalonin për miqësi dhe pazare. Shqiponja shkoi në ngjyrën e vërtetë të saj të zezë, për tu parë nga trojanët e mbuluar me borë, por Troja kishte rënë në gjumin dimëror. E pse mos të binte, kur zjarri kërciste bubulak dhe nëpër vatra luheshin tragjikomedi moderne, si kali i drurit i ri, me Odisenë e Parë brenda, i cili, nuk kishte të bënte me gjakun dhe ngjyrën, por me arsyen. Prandaj trojanët e Trojës përball detit i dërguan fjalën dy kuptimshme:“zezë”?…
…Vishu ne ngjyrën që vishem unë. Po me ke ngjyrë duket ngjyra e zezë, përveçse me të bardhën e borës, Nënë-Nanë?

Vetëm njerëzit kishin mbetur të zgjuar, kush duke luajtur domino, kush shah dhe dikush me letra. Si mund të flinin ato zjarre në dëborë? Shqiponja u ndeh midis të rënës dhe të pa rënës, midis rrenës dhe jo rrenës. Por, kjo ishte vetëm një shaka, nga ana e tropojanëve që kishin marrë vërtetë kalin e zi, por në kalë kishin gjetur së fundi “korabinë”(gurabinë grur,a,binë), rombin që hutonte hutinët dhe deshi të quhej Odiseja e dytë, nga ç’kishte dëgjuar nëpër oda dhe nëpër rapsodi, nëpër këngë për të parin Odise, i cili kishte qenë vërtet një çapkën i pa parë, kur vinte u merrte demat dhe u sillte kripë, vaj e grurë, Trojanëve të nanës tjetër. Dhe jo si “Odiseja” që rrinte brenda në kalin e kuq, në këmbët e malit, si një dokërr për shatorre, duke shpresuar që të gabonin të tjerët, për të përfituar ai me kalin e kuq të tij, shndërruar si një varkë në ujë, por pa breg.

Bie perdja dhe hapet perdja tjetër në skenën e para fundit

Ëmbëlsira ruhej për në fund. Ëmbëlsirat në kohën e lashtë të Trojës bëheshin në formë rombesh. Bëheshin për festa me miell të bardhë, me gjalpë lope dhe me sheqer prej panxharit të Maliqit dhe sheqerit të asaj kohe. Në të vërtetë, këtë ëmbëlsirë e shpërndanin shqiponjat postierë. Edhe në këtë rast, në kohë dimri dhe të daljes prej tij, po e sillnin postierët e shqiponjave për së dyti, ndërsa gaba e zezë që udhëtonte vetëm natën, po sillte prapë për së dyti, siç kishte sjellë dhe marrë gjithmonë për mbajtjen e Trojës në këmbë në luftë me motin e keq, grurë dhe verë për të festuar të gjithë së bashku.

 Për çfarë dhe me kë festohej?

Festohej për Odisenë, me “Odisenë” e rremë dhe të lidhur në skenën teatrale, të cilët, spektatorët e gjuanin me gështenja të pjekura, kumbulla të thara, mollë, patate, turshi dhe arra të ëmbla dhe së fundi me borë, dhe miell. “Boll na talle!”, i thoshin nënat dhe pleqtë! “Boll na talle!”, i thoshin djemtë dhe nuset e reja. “Boll na kënaqe!” i thoshin fëmijët që vazhdonin ta gjuanin edhe me portokaj, ku ai që fshehur dhe jua pati hedhur fëmijëve, duke u thënë se janë mollë. Gjithçka mbante erë feste, erë frutash,  aromë buke, frymë njerëzish. Të gjithë talleshin dhe hynin brenda komedisë, duke thënë sa më shumë midis tyre “Boll na talle!”, “Boll na kënaqe!”. Odiseja i rremë qeshte ende i lidhur me fille të kuq pambuku në duar, më këmbën e shëndosh dhe të ngjyer me shkumë valësh të kripura, me krahun e gërvishtur me bojë shege të kuqe dhe krahun, ku mbante një çante të vogël, që së fundi e hapi, duke nxjerrë prej saj ftonj me aromën e erës së burrit dhe shegët për gratë, për të kuqin e tyre të buzëve… Por gratë më shumë se gjithçka u pëlqente shprehja “Boll na talle, boll na kënaqe…” duke e mbajtur lidhur me filozofinë e së qeshurës, derisa Odiseja i ri, edhe ai ju drejtua me fjalët “boll na mbajtët!”, dhe ndërsa ato me radhë i shkelen syrin,  ndonjëra prej tyre përpiqej ti linte fillin.

Dukej sikur tragjikomedia kishte mbaruar, por jo: Odiseja i rremë gati për të dalë nga skena dhe të hynte midis trojanëve të pjesës nanë shtoi:

-Lirinë nuk ma dhatë ju! Lirinë e fitova vetë.

Të gjithë u habitën, ndërsa kishin parë të gjithë që barkun e kalit të drurit e patën hapur djemtë, dhe burri i nënës me pëllumba mbi supe dhe okllai ndër gishtërinj. Pra, Odiseja i rremë, jo vetëm që nuk ishte i njëjtë me Odisenë e parë, por nuk kishte burrë nënë ta bindte që të binte në kurriz për një gjë të tillë, duke gënjyer para të gjithëve se ishte i lirë, kur nuk ishte kështu. Ose ishte, por kjo kishte pakë rëndësi për tu kuptuar, si nga spektatorët, apo odiseja i Parë dhe vetë Odiseja i tragjikomedisë që po luhej, ndërsa tjetri, ai “Odiseja” i rremë, vërtetë i rremë, rrinte e priste në barkun e kalit të kuq buzë lumit, pa e parë ende këtë komedi që tallej pikërisht me të dhe shpalosjen e ngjyrës së tij me gjak dhe push pëllumbash, vetëm me kalin e tij prej druri buzë lumit.

Ai, kali i kuq, buzë lumit që e kishte një huq…, i kapur dhe i rrethuar Mat, pikërisht nga burrat e veshur me tirq të kuq, të cilët, kur e ruanin rrinin në jeshile, kur e gjuanin, i binin me kumbulla të kuqe. Nuk ishte luftë dhe nuk kishte të vrarë. Ky rrethim, nuk ishte rrethim i kalave me gurë të atyre që vidhnin natën dhe fshiheshin ditës. Ishte thjesht një lojë midis huqit që qesëndisej.  Atëherë, lufta ishte larg dhe nuk kishte të bënte me vdekjen, por me mësimin për t’ju larguar dhe për të marrë këndin e jetës. Në tre këndet e saj, përveç ngjyrave, pëllumbave, kuajve, ishte bora dhe shkrimet e saj që treteshin nën shkopinjtë e lehtë të thanës. Burrat pinin duhan me llulla shqope për të tymosur gjatë mendimet nga ku nisnin veprimet dhe rrugët.

Në anën perëndimore, mali i Korabit bie thikë mbi muret shkëmbore. Ana veriore përbëhet nga shkëmbinj të thepisur. Marrja e tij, mund të bëhej vetëm nga ana lindore dhe trojanët e pjesës nanë, ishin në pjesën jugperëndimore. Logjika të shpinte në përfundimin se ishte vetëm një broçkull e skifterit të uritur dhe i manipuluar prej hutinit të etur për pushtet, e një Odiseje të rremë. Nuk duhej as laps e letër për ta kuptuar këtë, hutim të skifterit, nga ana e lidhjes së fort e të pandashëm të popullit të Trojës, që ky i fundit, kalin e kuq dhe të drunjtë të tij, do ta vinte në këmbët e malit dhe jo në majë të malit, sepse ishte i ulët dhe shtigjet me borë, jo vetëm që nuk i njehte, por edhe do të dukej si gjak në dëborë, ose do të binte ndesh me ariun e murrmë që e dallonte së largu erën e gjakut.

Në Zerqan të Peshkopisë është një fshat që quhet Pela-dhi. Gjatë luftës heroike të shqiptarëve me otomanët, Gjergj Kastrioti ushqen dhe hedh në humnerë një pelë të ushqyer me grurë. Gjatë rënies së pelës nëpër shkëmb, pashai pyeti vetën, pastaj të tjerët:

-Është pelë apo dhi?

Nuk ishte dhi, ishte pelë, ishte krejt dhiareje që binte poshtë gurë me gurë e shkëmb me shkëmb… E kot që të mbanin rrethimin, pas pakë, duke qenë të bindur për humbjen e tyre e lëshuan.

 Në skenën e fundit shkruhej:
1. Burrë me punë dhe gru me burrë… E bëjnë jetën dhe në gur.
2.Nuk ka te drejte qe një qenie te vete quhet Zot’o! Nuk është e mundur që NJË njeri te quhet Mut’o!

Perdja rri paksa e hapur dhe krejtësisht në heshtje të gjithë lexojnë se çfarë është shkruar. Qirinjtë e dritave janë të fortë dhe godasin mbi rrokjet dhe fjalët e shkruara. Perdja e amfiteatrit mbetët e hapur dhe dalin të tërë së bashku në skenë, si spektatorët dhe artistët. Vetëm fëmijët dhe pëllumbat nuk e kuptojnë se a duhet përqafuar Odiseja i rremë, apo jo. Të gjithë njerëzit brohorisnin bashkë me artistët për komedinë. Ishte komedi, ndofta një prej njëqind komedive të humbura të Eskilit, e cila titullohej po me titullin e lashtë të saj “K(g)urabije”.

Çfarë ishte kjo komedi? Korabi është mal, por (imagjino evolucionin e gjuhës së trevave e toponimeve nëpër kohëra?) Në gjuhën shqipe ishte simbol i një lloje ëmbëlsirë që bëhej sidomos nëpër festa të veçanta dhe kishte formën e një rombi, gatuar me miell, sheqer dhe gjalpë. Në gjuhën shqipe quhet g(k)ur, ra, bie, sipas dialekteve. Kjo lloje ëmbëlsirë, në të mëvonshmen, u shndërrua në ballo kume… Koincidenca të rralla…

Në shkencën e asaj kohe ishte një shigjetë magnetike që tregonte horizontet veri-sud, pra ishte një busull për të gjetur shtigjet, kur malet mbuloheshin me mjegull dhe nuk dukeshin. Në shoqërinë e asaj kohe, tregonte edhe dialektet që ishin lidhje e domosdoshme për tu kuptuar për vazhdimësinë e lidhjeve dhe lindjeve. Në shoqërinë e asaj kohë, ishte liri për të qenë vetja në bashkësinë e lirë me vetën dhe me tjetrin. Tregonte shkëmbime reciproke dhe rëndësinë e tyre në kohë sipas fjalës, pa pyetur për motin dhe pengesat. Në dramën e mësipërme që përfundon në komedi, trajtohet pikërisht, se sa është e dëmshme të rrosh dhe të presësh nga dora e tjetrit për të ngrënë, dhe për tu veshur me lëkura. Në fund të fundit, ishte uniteti i të kundrave, që nuk ishin në luftë me njëra-tjetrën, por të bashkuara, për të luftuar të keqën, ose pikërisht lëkurën. Vënia e okllaisë së nënës që priste për të tëhollur petë me miellin, apo grurin që do të vinte atje mbi dëborë dhe nisi të rrjedh një rreke uji e hollë, ishte detaj i origjinës dhe rendjen përpara të kuptimit “prej maleve”. Kjo do të thoshte prerë dhe troç: Prit nga tjetri atë që nuk mund ta bësh vetë për arsye subjektive, ose objektive në terren. Nuk është lartësia ajo që të jep lumturinë, sepse kjo është relative me mungesën dhe kompensimin që të jep e të lë mangët dhe mbushet me tjetrin, por nga ana tjetër duhet vlerësuar njësoj me atë ku ti ke mbërritur. Kjo gjithashtu bënte të mundur e kuptimplotë faktin se ne jemi vazhdim i asaj që na solli, plus të qenurit tonë në shkallë të tjera, midis lartësisë dhe shtrirjes, për të parë mbi ide dhe veprime të arsyeshme.

“Korabi, – tregon wikipedia, – është një nga malet më të larta të Evropës Juglindore, i cili shtrihet përgjatë kufirit të Shqipërisë, Maqedonisë dhe Kosovës. Vend i pasur me bukuri të rralla natyrore, me gurë, shkëmbinj dhe kullota të pafundme, i cili vizitohet nga shoqata të shumta alpinistësh të cilët arrijnë të ngjiten edhe deri në majën e tij, që ka lartësinë 2764 m. Vargmali i Korabit shtrihet mbi 40 kilometra në drejtimin veri-jug midis pjesës së poshtme të Drinit të Zi dhe Radikës. E vendosur rreth trekëndëshit Shqipëri, Maqedoni, Kosovë, në jugperëndim të maleve të Sharit. Korabi është një masivi shumë i thyer malor dhe përbëhet kryesisht nga rreshpe dhe gëlqeror të Paleozoikut, me strukturat në blloqe, si dhe disa shkëmbinj të dëmtuara rëndë prej gipsi të Triasikut Permian. Në anën perëndimore, mali i Korabit bie thikë mbi muret shkëmbore. Ana veriore përbëhet nga shkëmbinj të thepisur. Një lloj i kulmit të dyfishtë, i Korabit I dhe II, që arrin lartësinë 2756 m, e cila pothuajse ka të njëjtën lartësi, është rreth 150 metra në veriperëndim të majës së Korabit. Në të njëjtën kreshpë janë dy majat e tjera duke arritur mbi 2700m, Shulani i Radomires dhe Korabi III. Juglindja, duke pasur pak zona shkëmbore ndajnë disa livadhe, të cilat arrihen shumë thjesht, dhe herë pas here nga barinjtë me kopetë e tyre të deleve. Përveç majës së Korabit, ka disa të tjera, pothuajse në të njëjtën kuotë lartësie të barabartë. 

  Në veri të majave binjake ka një numër të shumtë të tjerash paemër, me kulla shkëmbore me lartësi pothuajse të barabartë. Maja gjendet rreth dy kilometra në jugperëndim, (Maja /Porta e Korabit / Korapska Mala Vrata) arrin 2727m.  Ndërsa në jug është një tjetër majë, Maja e Moravës, e cila është 2718 metra, vetëm pak metra më e ulët. Majat janë gërryer herë pas here… Mali Korab është shtëpi për ujëvara spektakolare në luginën e sipërme të lumit Dlaboka. Gjatë kohës së pranverës, u jëvara arrin një lartësi prej mbi 130 metra, e cila e bën atë më të lartën në Maqedoni.”

 -fragment nga romani “Kulloshtë Joantike” publikuar në Amazon, Googel, iBook- 

 

No Comments Yet

Leave a Reply

Your email address will not be published.